ساختار حكمت متعاليه

در نظام كامل مكتب ملاصدرا همه بخشها و فصلهاى مهم فلسفه را مى توان يافت، كه برويهم يك نظام (سيستم) منسجم فلسفى را تشكيل مى دهند. وجودشناسى (انتولوژى) و مباحث ماوراءالطبيعه بيش از همه است و بترتيب مباحث الهيات (تئولوژى)، نفس شناسى، معادشناسى، شناخت شناسى، اخلاق، زيبايى شناسىو منطق در آن غلبه و اكثريت دارند.

اين فصول، اگرچه بهم آميخته هستند ولى همانگونه كه شرط يك نظام (سيستم) فلسفى كامل است، همه مباحث آن بشكل منطقى بهم پيوسته اند و بترتيب از مباحث وجودشناسى بعنوان پايه براى اثبات ديگر مطالب و موضوعات استفاده مى شود.

مباحث شناخت شناسى ملاصدرا بصورت پراكنده در مباحث ديگر آمده است و آنرا مى توان در مباحث وجود ذهنى، أعراض و كيفيات نفسانى، اتحاد عالم و معلوم و عاقل و معقول يافت و آنها را بهم تركيب كرد. فلسفه اخلاق و فلسفه سياسى او نيز پراكنده است. با وجود آنكه وى دو كتاب مستقل در منطق صورى دارد ولى مباحث منطقى فراوانى مى توان در لابلاى مباحث فلسفى او يافت كه مجموعه آن كتاب ارزشمندى در منطق و فلسفه منطق خواهد شد.

ملاصدرا براساس يك سنت اسلامى «خودت را بشناس تا خدا را بشناسى» به شناخت نفس اهميت بسيار مى دهد و تقريباً در بيشتر كتب او از نفس بحث شده ولى در اسفار اربعه تقريباً يك چهارم كتاب به مباحث نفس و پايان سير وجودى او تا قيامت و بهشت و جهنم اختصاص دارد، علاوه بر مباحثى كه بمناسبتهايى در لابلاى مباحث ديگر آمده است. بهمين ترتيب معادشناسى و حيات پس از مرگ انسان و ديگر موجودات يكى از فصول مهم فلسفه ملاصدراست كه تحت عنوان نفس شناسى و معادشناسى به آن پرداخته است.